Met filosofie kijken naar kunst

Met een relatiefeestje voor Lifetime Art Club luisterden 25 aanwezigen geboeid naar de lezing van Bas over kunst kijken met filosofie. Met kunstafbeeldingen ter illustratie, met uitspraken van de filosofiekopstukken en met de keuzes van Bas zelf leerden we over de 3 filosofische brilletjes uit de fenomenologie.

Verslag van de lezing van Bas Vereecken 22 april in Haarlem

FILOSOFIE EN HET DENKEN
Filosofie gaat over denken. Over de 3 kernvragen; wat kan ik weten, wat is waar en wat is het goede? Die vragen zijn belangrijker dan de antwoorden, zo stelde Bas. Door de vraag centraal te stellen, blijf je scherp en blijf je onderzoeken. Om ons in te leiden in de samenhang tussen kunst en filosofie, besprak Bas het werk van Raphael. Die de Griekse filosofen uit verschillende tijden afbeeldde in één schilderij.

WAT GEBEURT ER ALS WE ECHT WAARNEMEN?
Kunst gaat minder over denken maar vooral over kijken, over waarnemen en ervaren. Een stroming in de filosofie die zich daar veel mee bezig hield is de fenomenologie. Fenomenologie betekent letterlijk: de wetenschap van de ervaring. De fenomenologie heeft haar wortels rond het begin van de twintigste eeuw. Onder invloed van Freuds psychoanalyse en onbewuste zetten de fenomenologen zich af tegen het doorgeslagen rationele en empirische denken. Ze gaan terug naar de oude vraag:
Wat gebeurt er als we proberen écht goed waar te nemen? Wat ervaren we dan eigenlijk? Wat maakt het kijken naar kunst dan zo bijzonder?

DE INTUÏTIEVE ERVARING
Het zelf-bewust-zijn werd door hen beschouwd als een zoektocht naar de waarheid. Ze zijn geïnteresseerd in de onmiddellijke intuïtieve ervaring. Ook wel oerervaring genoemd. Waar zijn we, wat zien we, hoe vormt die eerste blik mijn gedachte? Om tijd en beweging zelf te ervaren liet Bas het filmpje zien van Ori Gersht.

WE GAAN METEEN INTERPRETEREN
Fenomenologen zijn ook gefascineerd door de vraag: Kunnen we iets ervaren zonder het meteen te interpreteren in een construct van iets dat we al kennen? Daarom maken ze het onderscheid tussen hoe de dingen die we zien, echt zijn vanuit het materiaal en hoe het in de wereld verschijnt en betekenis krijgt. Enkele kopstukken uit de fenomenologie zie je hieronder.

DRIE BRILLETJES OM NAAR KUNST TE KIJKEN
Als we naar kunst kijken, is het misschien leuk drie brilletjes (manieren van kijken) van een paar grote fenomenologen/filosofen uit de twintigste eeuw in gedachte te houden. Bas nam ons mee in de gedachte van Heidegger, Merleau-Ponty en Derrida.

BRILLETJE 1: WAT ZIEN WE? 
Martin Heidegger, zijn leven stond in het teken van de vraag: Weten we eigenlijk wat het betekent om in de wereld te ZIJN? Dat we ER ZIJN gaat vooraf aan ons denken. Ligt de waarheid daardoor niet voortdurend verborgen onder datgene wat we denken waar te nemen? Heidegger wilde terug naar de pure aanschouwing van hoe de dingen (objecten) op zichzelf zijn.

Stel je eens voor, we hebben al een tafel gezien, zonder echt aandachtig de onderdelen te zien waaruit die is opgebouwd (de poten, het blad) en hoe die tafel (de ruimte waarin die staat) aan ons te voorschijn komt. Als voorbeeld van hoe iets aan je kan verschijnen toonde Bas het werk van Cézanne. Hij schilderde zijn waarneming in een nieuwe werkelijkheid, zonder perspectief en verwerkte de ervaringen van meerdere bezoeken aan deze plek in één werk.

BRILLETJE 2: WAT VOELEN WE?
De Fransman Maurice Merleau-Ponty legt bij de ervaring sterk het accent op het lichaam. Afschuw, opwinding, tinteling etc. ontstaan niet alleen rationeel door het denken maar door datgene wat het lichaam daarbij oproept. Ons hele lichaam is een cruciaal onderdeel van wat er gebeurt, als we waarnemen. Je HEBT geen lichaam, je BENT een lichaam. En dat lichaam is er al, anders kon je niet kijken en waarnemen. Hij studeerde zijn hele leven op de vraag wat kijken is. Bas toonde ons ondermeer werk van Lucien Freud (de kleinzoon van) die bevriend was met Hockney (een echte waarnemer!) en net voor zijn dood lichamen schilderde die vergankelijkheid weergaven.

Merleau Ponty verwijst vaak naar de passage van Marcel Proust in zijn beroemde Le Temp Perdu, (Terug naar de verloren tijd) waarin Proust een halve pagina lang de smaaksensatie beschrijft wanneer iemand een Madeleine koekje in de koffie doopt en in zijn mond stopt. Doe het zelf maar eens 😉.

BRILLETJE 3: WELKE TAAL GEEF JE ERAAN? 
Jacques Derrida is vooral geïnspireerd door taal. Als we praten over wat we ervaren, zit er al zoveel CONSTRUCTIES in onze zinnen, dat het niet makkelijk is met taal nog in de buurt te komen van wat zojuist onze ervaring was! Ergens zegt Derrida, elk woord dat kunst beschrijft, verliest meteen haar maagdelijkheid. Wat er wordt gezegd krijgt vooral betekenis door wat er NIET wordt gezegd. Hij werd dan ook beroemd om zijn DECONSTRUCTIE. Is een kunstwerk nog hetzelfde zonder lijst?
Zie de context bijvoorbeeld van de reus bij de nieuwe rechtbank in Amsterdam.

Samenvattend de drie brilletjes:
Wat zien we eigenlijk, wat komt er te voorschijn?
Wat roept het in ons op, niet alleen geestelijk, maar ook lichamelijk? Wat voelen we erbij?
Hoe geven we daar met taal betekenis aan?

 

• Bas heeft de lezing opgesteld als cadeautje voor het relatiefeestje van Lifetime Art Club. Zijn filosofiecollectie in zijn boekenkast komt voort uit zijn gepassioneerde hobby voor filosofie.
• Daarna gaf hij de lezing nog eens op 8 juli ’23 bij Pop Up Galerie De Zout 
• In zijn professionele leven is Bas Vereecken hoofd van het Atelier Rijksbouwmeester in Den Haag.
• Wil je op de hoogte gehouden worden van toekomstige lezingen en activiteiten van Lifetime Art Club? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief in de footer.